Spring naar inhoud

Nusach I

december 1, 2012

[A] Introductie
Onlangs heb ik met vrienden bij mij thuis Shabbat in ‘mincha style’ gevierd. (Mincha is middaggebed). Om 16.00 uur begonnen we met koffie en gebak. Daarna maakten we een plan hoe we de laatste uren van de shabbat optimaal konden beleven. Eerst hebben we gelernd o.l.v. Coen van Tijn. Vertrekpunt was het verhaal van Laban. Zijn stelling was dat Laban niet zo’n slecht mens was als we hem over het algemeen zien. Hij deelde zijn ideeën en de anderen konden daarop reageren. Dit werd gevolgd door een drasha (in feite een spreekbeurt) over hetzelfde thema gehouden door Renee Citroen. Daarna kwam een stukje nusach geleid door Corinne Falch. De mincha kent haar eigen melodie die ik zelf als heel warm en lyrisch ervoer. We sloten gezamenlijk af met de havdalah. In de havdalah wordt afscheid genomen van de shabbat en nemen we de herinnering aan de zoetheid van de heilige tijd mee in de week die komen gaat.
Corinne vertelde mij dat nusach een gecomponeerde/geimproviseerde melodielijn is waarop een tekst wordt geappliceerd. In feite is er dus sprake van een contrafact: de melodie is er eerst, daarna komt de tekst erbij. Afhankelijk van de lengte van de tekst kan de melodie uitgerekt of korter worden.
Dit principe is voor mij als componist interessant omdat ik verscheidene werken heb gecomponeerd waarin ik begonnen ben met het componeren van een melodie. Na voltooing van de melodie heb ik dan de tekst erover heen gelegd. Deze werkwijze noem ik zelf het componeren van melodische velden ter onderscheiding van de algemeen bekende acht – of zestienmatige melodieen uit de klassieke – en populaire muziek. Melodische velden beslaan bij mij dikwijls meer dan 80 maten, zijn plurimetrisch en bestaan uit een aaneenschakeling van motieven. (Gevoelsmatig spreek ik overigens liever over een melodie van bijvoorbeeld anderhalve minuut in plaats van een melodie van bijvoorbeeld 80 maten). In mijn compositie Havdalah voor bariton solo heb ik me bovendien strikt gehouden aan het gebruik van specifieke, nusach-gerelateerde toonladders genaamd steigers. Het begrip steigers heb ik reeds in voorgaande blogs uitvoerig beschreven. Ik zal mijn compositie Havdalah voor bariton solo analyseren om weer te geven wat mijn insteek was met betrekking tot nusach. Dat zal ik in de tweede blog doen. Het lijkt mij aangewezen om eerst te formuleren wat nusach precies inhoudt.

[B] Drie citaten
1) Nusach: Vele passages in het gebedenboek, zoals de Amidah en de Psalmen worden gereciteerd. Die recitatieven maken gebruik van modi. Typisch Ashkenazisch is het gebruik van steigers.
Mizrahi gemeenten (joodse gemeenten in het Midden Oosten en de Kaukasus) volgen het maqam systeem. Maqam is een Arabisch woord dat ‘plaats’ betekent. (MP: Makom is Hebreeuw voor plaats, Mokum = Amsterdam!) Maqam is een melodielijn die opgebouwd is uit samenhangende motieven. Tijdens iedere Shabbat wordt een andere melodielijn uitgevoerd die emotioneel uitdrukt wat het verhaal en thema van de Torah lezing inhoudt. (Wikipedia)
2) Nusach: geheel van traditionele melodiepatronen, m.n. bij de muzikale voordracht in de synagoge. (www.sofeer.nl)
3) Noesach betekent gebedsformulier maar heeft vaak de connotatie van minhag, de gebedsgewoonte. Er bestaan zeer veel verschillende gebedsgewoonten en gebedsformulieren.
Volgens een oude traditie had iedere Joodse stam zijn eigen uitspraak van het Hebreeuws en ongetwijfeld ook eigen gebedstradities. (Dayan Evers Copyright ©2012 faq-online.nl)

[C] Maqam
Ik vind de Maqam (zie citaat 1) interessant. Ik heb het voornemen daar in de nabije toekomst een blog over te schrijven maar geef alvast twee interessante opmerkingen over Maqam die ik gevonden heb in het boek ‘A comparison of Arabic Makamat and Ashkenazic Modes uit
Discovering Jewish Music by dr. Marsha Bryan Edelman. Published by The Jewish Publication Society, 2100 Arch Street, Philadelphia. ISBN 0 – 8276 – 0727’:

1) De Makam Bayat modus is identiek aan de Magen Avot modus. Deze modus wordt in de Arabische wereld gebruikt voor vreugdevolle zang daar waar Ashkenazim het voor allerlei toepassingen gebruiken variërend van Shabbat liederen tot en met klaagzang op Tish be Av
(9de dag in de maand Av).
2) De Ahavah Rabbah modus is bekend om zijn overmatige secunde. In de Arabische wereld staat deze ladder bekend onder de naam Makam Hijaz. In de overmatige secunde klinkt pijn, armoede en vervolging door. In het Oost Europese jodendom is om die reden de Ahavah Rabbah steiger geliefd om de eigen smart te verklanken. In de Westerse Ashkenazische praktijk kom je deze steiger nauwelijks tegen.

[D] Nusach & Hans Bloemendal
Chazzan Hans Bloemendal heeft op acht CD’s de Amsterdamse chazzanoet-traditie voor het gehele jaar opgenomen. Dit historisch educatieve project is door het NIK tot stand gebracht met het doel de Nederlandse noesach hatefilla (gebedstraditie) vast te leggen opdat het voor het nageslacht bewaard zou blijven en opdat jongere generaties aan de hand van deze collectie CD’s en een boek met de bladmuziek van de eerste CD, zich in deze traditie kunnen bekwamen en er voortzetting aan kunnen geven. Hans Bloemendal was de oppervoorzanger van de Nederlands Israëlietische Hoofdsynagoge in Amsterdam. Het Amsterdamse chazzanoet is voor een belangrijk deel synoniem aan Nederlands chazzanoet. Voor een belangrijk deel en niet geheel, omdat ook buiten Amsterdam zich chazzanoettradities hebben ontwikkeld. http://www.nik.nl/welkom-in-sjoel/chazzanoet/

[E] Enkele voorbeelden van Nusach
1) Amidah – Marokkaanse Nusach: http://www.youtube.com/watch?v=-51c4mdgNe8
2) Be ana rochiz – cantor Yaacov: http://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=0vcI6Atmz30
3) cantor yaacov singing shacharit rosh hashanah nusach. morning service. minhag ashkenaz: http://www.youtube.com/watch?NR=1&v=A2MawYScdPo&feature=endscreen
4) sephardic synagogue prayers singing moroccan style nusach music. http://www.youtube.com/watch?v=J18lhJ2-mcU
5) Cantor Pierre Pinchik Live Pesach Shacharis and Musaf: http://www.youtube.com/watch?v=87r4alYxpPs&feature=my_liked_videos&list=LL3tIkVbYnC_nrdbI7-oKfOg
6) Haracha ma merosh – Dutch Western Ashkenazi Nusach: http://www.youtube.com/watch?v=cq4NpjA8B0c&playnext=1&list=PLMH5SfME31ZJaXkB_6MSqb4fdoUYZczv1&feature=results_main
7) Nusah presentation – fifth year (Fall 2010) by Matt Klein: http://www.youtube.com/watch?v=CaSuQ9Ea0OA
8) Nusah presentation, part 1 by Magda Fishman Keydar: http://www.youtube.com/watch?v=sacY4B4XptA
9) Rosh haShana Malchuyot by Yakov Hadash: http://www.youtube.com/watch?v=J8ZIZ3y8bPY
10) Two minutes of Basic Prayer – Part 4 by Rabbi Raphael: http://www.youtube.com/watch?v=tAOdLHdxndA
11) Collectie Nuschaot: http://nusach.wordpress.com/
12) Collectie Nuschaot: http://www.chazzanut.com/nusach/mp3s/

[F] Enkele notities uit een interview
Op de website van het Levisson Instituut las ik een interview met Gilad Nezer, hoofd chazzan van de LJG en docent aan de chazzanut-opleiding en wat mij betreft een van de top zangers van Nederland. (Gilad is een autoriteit die ik op een later moment ook wil interviewen). Enkele zinnen uit het interview:

Het Sjema Jisraëel klinkt totaal anders op de Hoge Feestdagen dan op een ‘gewone’ sjabbat. Waar de cursisten goed mee kennis maakten is de functie van de zogenoemde ‘sjtaygers’ (zeg maar: soorten toonladders). De asjkenazische traditie kent drie van die sjtaygers, die letterlijk de toon zetten voor bepaalde dagen. Zo is er de ‘Adonai malach’ sjtayger die het soort melodie bepaalt van Erev Rosj Hasjana. Het is – voor de kenners – een majeur toonladder met een verlaagde zevende trap (in do-re-mi-termen de ti), die – tamelijk bijzonder – ook nog eens mineur wordt in het bovenste octaaf. Voor Erev Sjabbat (en bepaalde variaties op Jom Kippoer) is er de ‘Mageen Avot’. Deze sjtayger is eigenlijk een gewone mineur-toonladder, maar hij legt sterk de nadruk op de zesde trap, de sext (vertaald naar do-re-mi de la). En dan is er tenslotte de ‘Ahava Rabba’ – de meest Joodse sjtayger volgens Gilad – die tussen mineur en majeur altereert en die je tegenkomt in Moesaf, het Kol Nidre of ook wel klezmer en in Hava Nagila. Wat de cursisten bij Levisson dus hebben geleerd is van de bouwblokken van deze ‘sjtaygers’ een noesach te maken, een noesach die dus totaal anders is voor sjabbat dan voor bijvoorbeeld de Sjalosj Regaliem. ‘Door bewust voor zo’n noesach te kiezen, creëer je bewust een sfeer,’ zegt Gilad, ‘voor een dag of een deel van de dienst.

MP: Drie trefwoorden dus als het gaat om Ashkenazische Nusach: 1) Shtaygers 2) Bouwblokken 3) Sfeer. Die drie elementen zal ik in ieder geval betrekken op de analyse van mijn compositie over Havdalah in een volgende blog.

Advertenties

From → Uncategorized

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: