Spring naar inhoud

Nigun II

december 28, 2012

Introductie
Het vorige artikel sloot af met de suggestie dat meer informatie over de nigun wellicht te verkrijgen was via een omweg, namelijk door het onderwerp Klezmer in te duiken. Ofschoon mijn primaire interesse uitgaat naar religieuze muziek vind ik het aangenaam om meer te weten te komen over Klezmer. Het is wat mij betreft prachtige en bezielde muziek. Mogelijkerwijs is er ook niet zo’n scherpe lijn te trekken tussen religieuze – en seculiere Joodse muziek?

Klezmer (uitleg)
Klezmer is van origine de instrumentale muziek van de Yiddisch sprekende Joden in met name Oost-Europa. De Yiddische benaming klezmer vindt zijn oorsprong in twee Hebreeuwse woorden: kley (werktuig) en zemer (musiceren). Op Joodse bruiloften speelden de klezmorim/klezmermuzikanten naast veel dansmuziek ook rituele muziek voor bij de huwelijksceremonie en luistermuziek voor bij de maaltijd. Van oudsher werden vooral snaarinstrumenten zoals de viool gebruikt, met als begeleiding een tweede viool, cello of contrabas en tsimbl (een klein cimbalom). Rond 1900 komt daar ook de klarinet als melodieinstrument bij. In de 20e eeuw zijn het vaak accordeon en piano die de begeleiding invullen, soms aangevuld met drums. In hedendaagse klezmerensembles is naast de genoemde instrumenten ook vaak het nodige koper te horen. Typisch voor klezmer is de zeer expressieve melodie die zowel heel opgewekt kan klinken als tegelijk melancholisch of weemoedig. Een mooi beeld om dit te omschrijven is: “lachen met tranen”. Dit komt doordat er in de vroege Joodse muziektraditie vooral religieuze vocale muziek was. Tijdens de Joodse eredienst in de synagoge, zong de muzikale voorganger, de chazan of cantor, de liederen, waarbij hij binnen de traditie vrijelijk zijn eigen versieringen kon aanbrengen. De klezmorim imiteerden op hun instrumenten de zangerigheid van de menselijke stem en de versieringen van de voorzangers.In de manier van spelen wordt de menselijke stem vaak nagebootst. Op een melodie-instrument als de viool wordt dat geïmiteerd door de snaar met een vinger tussen een terts of kwart hoger even licht aan te raken. In klezmer worden ook heel versieringen gebruikt zoals glissandi, grupetto’s, trillers en voorslagen. Ook typisch is het improviseren rond het thema, niet zoals in jazz op akkoorden maar rond de melodie. De melodie van een stuk staat in een of meerdere modi (enkelvoud: modus). Een modus is een combinatie van een toonladder, die vaak een bereik van meer dan één octaaf heeft, en een aantal melodische en harmonische wendingen. Bron: Wikipedia.

In hetzelfde artikel op Wikipedia trof ik (MP) onder ‘Dansvormen’ een beschrijving over de Nigun aan. [Nigun/Nign: Deze naam betekent letterlijk “lied zonder woorden” in het Yiddisch en het Hebreeuws. Het is een dans in 2/4 maatsoort. Deze muziek is afkomstig van het chassidische Nigunim. Het zijn religieuze liederen die zijn gecomponeerd en gezongen door de volgelingen van Baal Shem Tov. Hij was in de 18e eeuw de oprichter van de chassidische religieuze stroming. De chassidim menen dat deze liederen hen in staat stellen dichter bij Hashem te komen. Het is een zeer langzame dans die je bijna in trance brengt]

Dit is wat je noemt mazzel hebben. Ik nam aan dat er een verwantschap zou bestaan tussen de religieuze nigun van de chassidiem en klezmer en zie daar de bevestiging van mijn stelling. Alhoewel het aantrekkelijk zou zijn meteen voort te borduren op de nigun worden er op Wikipedia uiteraard meerdere dansvormen genoemd. Omdat ik denk dat ik daar bij toekomstige eigen composities voordeel aan kan beleven kopieer ik hier graag een selectie van die lijst. Bij drie dansen voeg ik bladmuziek en/of luistervoorbeelden toe.

Dansvormen Klezmer (selectie)
Freylekh/Freilach, ook wel Bulgar/Bulgarish: Dit is een oorspronkelijk Bessarabische (Moldavische) kringdans. Hierbij kan een onbeperkt aantal deelnemers meedoen, men neemt elkaar bij de hand of legt zijn handen over de schouders van de andere. Als er veel deelnemers zijn worden er meerdere cirkels rond elkaar gevormd, en in het midden vaak een aantal mensen die met zeer gracieuze of groteske bewegingen dansen. De muziek is ook zeer vrolijk letterlijk betekent het “vrije lach”. Een freylekh/freilach heeft een 2/4 maatsoort, met een eenvoudig oem-pah-oem-pah ritme. Een bulgar heeft een 8/8 maatsoort, waarbij accenten
liggen op 1-4-7. Er is een onderverdeling voelbaar in 3/8, 3/8, 2/8. Deze onderverdeling geeft een echte drive aan de dans. De dans is bijna altijd geschreven in de Ahava Rabboh modus. Nog een paar andere namen die voor deze dans gebruikt worden: Hopke, Gopak, Redl, Dredl, Khorovod, Kayekhiks, Rikudl, Karahod.

Bladmuziek Freilach voorbeeld:

freilach-the-silver-wedding-2-gm

Bron:
http://abcnotation.com/tunePage?a=ifdo.ca/~seymour/runabc/allklez/0239

Luistervoorbeelden Freilachs:
Giora Feidman: The Klezmer’s Freilach: http://www.youtube.com/watch?v=jOKnUKIZ_Kc
Itamar Freilach: http://www.youtube.com/watch?v=EeuD2Bd9Smg
Naftule Brandwein: Nifty’s Freilach: http://www.youtube.com/watch?v=F21h4a6X-Z0
Abe Schwartz: Gelebt un Gelacht Freylehks:

Khosidl/Khusidl: Dit is een dans met grote beweging die bijna altijd alleen wordt gedanst. Er wordt wel gezegd dat de dans een persiflage is op het in vervoering dansen van een chassidische Jood. Deze dans is altijd in 2/4 of 4/4. Vaak wordt erbij gezongen.

Sher: Deze dans is een dans die van oorsprong een Joodse kringdans is maar tegenwoordig meer bekend als een parendans met 8 koppels. De Sher is een van de weinige Jiddische dansen die een uitgebreide en vaststaande choreografie hebben. De dans herkennen is niet altijd even gemakkelijk omdat vele melodieën in een bepaalde streek worden geschreven als een Freilach en in andere als een Sher. Het tempo is iets minder snel (allegro) en de dans is altijd in 2/4 of 4/4 geschreven, zonder 3+3+2 onderverdeling. De Sher wordt ook vaak als een medley gespeeld met vele korte melodieën in een nummer.

(MP: ik heb over een melodie genaamd Russian Sher een improvisatie gespeeld op het carillon van Bunschoten – Spakenburg en deze op Youtube gezet: http://www.youtube.com/watch?v=bDWQPjApUBg)

Bladmuziek Sher voorbeeld

russian sher

Luistervoorbeelden bij Sher
Russian Sher: http://www.youtube.com/watch?v=2N9hwew-gKo
Old Sher: http://www.youtube.com/watch?v=9WIO5oMcdXc
Ternovka Sher: http://www.youtube.com/watch?v=xvUJCyaDzo8

Skocne/Shotshne/Shotshna: Dit is de naam van een zeer uitgewerkte en virtuoze Freilach die zeer snel en enkel instrumentaal wordt gebracht zodat er niet meer op gedanst kan worden. Soms is het verschil met een Freilach zo klein dat de termen vaak op allebei kunnen slaan.

Terkisher: Waarom deze dans “Turks” heet is onduidelijk. De onderverdeling van de 4/4 maatsoort lijkt op een Griekse sirto of een habanera. De dans is in een moderato tempo. De muziek van terkishers klinkt vaak erg oosters. Klarinetvirtuoos Naftule Brandwein speelde veel terkishers, zijn bekendste was “Terk in America”.

Nigun/Nign: Deze naam betekent letterlijk “lied zonder woorden” in het Yiddisch en het Hebreeuws. Het is een dans in 2/4 maatsoort. Deze muziek is afkomstig van het chassidische Nigunim. Het zijn religieuze liederen die zijn gecomponeerd en gezongen door de volgelingen van Baal Shem Tov. Hij was in de 18e eeuw de oprichter van de chassidische religieuze stroming. De chassidim menen dat deze liederen hen in staat stellen dichter bij Jahwe te komen. Het is een zeer langzame dans die je bijna in trance brengt.

Bladmuziek Nigun voorbeeld: Der Gasn Nigun (Melodie van de straat)

der-gasn-nigun

Luistervoorbeelden Der Gasn Nigun
De Amsterdam Klezmer Band: http://www.youtube.com/watch?v=qV9hRTbWsDM
Sebastian Buzeta: http://www.youtube.com/watch?v=P2wb7qfhcqw
Mathieu Daniel Polak compositie over Der Gasn Nigun:

Mathieu Daniel Polak Der Gasn Nigun met ballet (fragment):

Nota Bene: Der Gasn Nigun van Mathieu Daniel Polak is uitgegeven bij Donemus in Hilversum en aldaar verkrijgbaar. De compositie is gebaseerd op de in dit artikel afgebeelde originele melodie.

MP: het verheugt mij dat de Nigun in een artikel over Klezmermuziek genoemd wordt. Daardoor voel ik mij bevestigd in mijn vermoeden dat de nigun in ieder geval twee verschijningsvormen kent te weten een vocale uitdrukkings – en een instrumentale uitdrukkingsvorm. Er blijven nog vele vragen open. Zijn de Lieder ohne Worte van de Joodse componist Felix Mendelssohn nigunim? De Nigun van Bloch en Der Gasn Nigun van Polak, zijn dat wel een echte nigunim? Bovendien realiseer ik mij dat een bewering louter aan de hand
van Wikipedia staven niet echt academisch is. Om een lang verhaal kort te maken, er zal nog een blog moeten komen over de Nigun om mijn betoog completer te maken.

Extra voorbeeld Nigun

nigun-sameach-dm

Op de website http://www.freesheetmusic.net/klezmer.html is bladmuziek aan te treffen. Er staan onder andere freilachs, bulgars en nigunim op deze site.

Enkele beroemde Klezmer musici
1) Naftule Brandwein (1884-1963) – klarinettist
2) Giora Feidman (geb. 1936) – klarinettist
3) Henry Sapoznik (geb. 1953) – muziekproducent, pionier, wetenschapper, oprichter YIVO. YIVO Institute for Jewish Research
4) Abe Schwartz (1881-1963) – arrangeur, componist, violist, pianist en bandleider
5) Andy Statman (geb. 1950) – klarinettist en madolinespeler.

Badchonim and Klezmorim
In het boek ‘Jewish Music, Its Historical Development’ van Abraham Z. Idelsohn trof ik in hoofdstuk 20, Badchonim and Klezmorim, voor dit artikel relevante informatie aan. Het hoofdstuk bestaat uit de delen A en B waarvan B gewijd is aan Klezmer. Ik beperk me even tot deel B. Notities deel B: na de verwoesting van de Tweede Tempel in Jeruzalem (70 na gewone jaartelling) werd instumentale muziek vooral iets voor bruiloften. Instrumenten staan voor vrolijkheid en men vond het niet gepast, de verwoesting en de diaspora in acht nemend, tijdens erediensten op instrumenten te spelen. In de Middeleeuwen waren er veel Joodse musici. In iedere stad trof men professionele ‘klezmorim’ aan. Kle-zemer: muziekinstrumenten. Vooral bekend werden de klezmerbands van Praag, Fürth, Frankfurt en Berlijn. Vele 19de eeuwse Joodse virtuozen waren nazaten van musici uit klezmerbands. Sommige klezmorim werden beroemd als klezmerspeler. Zo had Michael Joseph Gusikow (1806-?) een internationale carriere als klezmermusicus. Andere beroemde klezmorim waren Mordchele Rosenthal (1787-1848) en Joseph Schlesinger (1794-?).

Advertenties

From → Uncategorized

One Comment
  1. Enkele beroemde Klezmer musici
    1) Naftule Brandwein (1884-1963) – klarinettist
    2) Giora Feidman (geb. 1936) – klarinettist
    3) Henry Sapoznik (geb. 1953) – muziekproducent, pionier, wetenschapper, oprichter YIVO. YIVO Institute for Jewish Research
    4) Abe Schwartz (1881-1963) – arrangeur, componist, violist, pianist en bandleider
    5) Andy Statman (geb. 1950) – klarinettist en madolinespeler.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: